Taboe doorbreken: intimiteit en liefde in de ouderenzorg

Ondanks dat deze onderwerpen een belangrijk onderdeel zijn van ieders leven, bestaat er ook een grote drempel binnen de ouderenzorg om erover te praten. Daarnaast hebben zorgmedewerkers behoefte aan informatie over hoe ze het beste kunnen omgaan met deze thema’s. Het plan helpt ons om van intimiteit en seksualiteit een vanzelfsprekend onderwerp te maken in de dagelijkse zorg.

Handen en voeten
Ina Caubo-Heckmanns (maatschappelijk werker), Lana Goeden (psycholoog) en Maud van Hoof (beleidsadviseur) hebben zitting in de projectgroep. Ina en Lana voor het inhoudelijke deel en Maud als beleidsondersteuner vanuit de afdeling Kwaliteit en Veiligheid. Verder zijn een verpleegkundig specialist en coördinator zorg en welzijn op de achtergrond actief als klankbord. “De aanleiding tot het formeren van deze projectgroep komt voort uit de ‘leergemeenschappen’”, vertelt Lana “We hebben in samenwerking met de Innovatie Community een aantal van deze bijeenkomsten georganiseerd rondom dit thema. Hier was ontzettend veel interesse voor bij onze collega’s. Wat iedere keer naar voren kwam was de opmerking: ‘We missen handen en voeten’. Medewerkers geven aan dat ze soms niet goed weten hoe ze dat op een passende manier kunnen bespreken of er in de dagelijkse zorg mee om kunnen gaan. Ze hebben behoefte aan handvatten en voorbeelden, maar ook aan ondersteuning van collega’s die hier wat meer ervaring of gevoel bij hebben. Niet alleen om het onderwerp bespreekbaar te maken, maar ook om een hulpvraag goed te kunnen herkennen en invullen als die er is.

Plan van aanpak
Dit gaf aanleiding om in gesprek te gaan met de raad van bestuur om het in een meer formele projectstructuur te gieten. Ina, Lana en Maud zijn vervolgens aan de slag gegaan met het schrijven van een Plan van aanpak. Dit plan is opgedeeld in vijf deelprojecten: communicatie, scholing, hulpmiddelen, adviesteam, en beleid en proces. “Communicatie is heel belangrijk”, zegt Ina. “Naar medewerkers toe, naar de bewoners, maar ook het netwerk rondom de bewoners. Als we het onderwerp uit de taboesfeer willen halen, moeten we er ook open over durven praten.” Deskundigheidsbevordering is een belangrijk onderdeel in het Plan van aanpak. Ina: “Dit kun je door scholing realiseren. We zijn op dit moment met de afdeling HRD (Human Resource Development) in gesprek over hoe we de fundamentele zaken rondom het onderwerp in een leerpad kunnen gieten.” Ook het inrichten van een adviesteam waar je als medewerker heel laagdrempelig vragen kunt stellen, draagt bij aan de deskundigheidsbevordering. Verder zal er een inventarisatie van hulpmiddelen worden gedaan. Dat kan variëren van een bordje met ‘niet storen’ aan de deur tot het plaatsen van een duo-bed.

“Daarmee willen we collega’s helpen met duidelijke informatie over de beschikbare hulpmiddelen”, vult Maud aan. “Wat is er allemaal mogelijk of aan te vragen? Wat kunnen we als organisatie faciliteren, en wat valt onder eigen kosten van de cliënt? Zo kunnen medewerkers beter inspelen op een hulpvraag en weten ze waar ze terechtkunnen.”

Fingerspitzengefühl
Praten over intimiteit en seksualiteit doe je niet zomaar. “Dat is een kwestie van Fingerspitzengefühl”, zegt Ina. “Het heeft met empathie, met luisteren, met non-verbale communicatie te maken. Je moet aanvoelen wanneer je dit thema kunt aansnijden met de bewoner en/of met de kinderen. De ene bewoner is er open over, terwijl de ander zijn behoeften moeilijker onder woorden kan brengen. De aanname dat je zo’n gesprek niet kunt voeren met de kinderen van de bewoner erbij, is een misvatting. Een vraag als ‘Heeft je vader of moeder wel eens behoefte aan een arm om zich heen of een knuffel?’ kan het startpunt zijn om te praten over intimiteit. We willen ook een nieuw proces opzetten voor het voeren van dit soort gesprekken. Het is dan aan de collega of hij/zij zelf het gesprek aangaat of contact zoekt met de maatschappelijk werker ter ondersteuning. Belangrijk is dat we ook rekening houden met de grenzen van onze collega’s. Daarom is het adviesteam straks zo belangrijk. Daar kunnen medewerkers terecht met al hun vragen, maar ook om de hulp van een collega in te schakelen.”

Onderdeel van welzijn
Op de vraag of intimiteit en seksualiteit veel voorkomt binnen de locaties van Sevagram, kan Lana geen antwoord geven. “We hebben geen cijfers, omdat er nog niet altijd actief naar gevraagd wordt. Dat gaat met dit project dus veranderen. Overigens zegt ons gevoel dat de behoefte wel toeneemt en dat heeft te maken met de nieuwe generaties ouderen. Daar zijn dit soort thema’s al een stuk minder taboe. In het huidige zorgplan is het thema intimiteit en seksualiteit ondergebracht bij ‘risicosignalering’. Daar hoort het dus absoluut niet thuis. Het is een onderdeel van welzijn.”

“Met dit project zetten we deze beweging in gang”, vult Maud aan. “We trekken hier bewust tijd voor uit, omdat het om een cultuurverandering gaat. Zo kunnen we stap voor stap werken aan bewustwording, scholing en goede ondersteuning. We hopen eind volgend jaar alle vijf deelprojecten in gang gezet te hebben zodat de thema’s intimiteit en seksualiteit makkelijker bespreekbaar worden voor zowel medewerkers als bewoners.”

Praktijkvoorbeeld:

Een mevrouw met dementie wordt opgenomen bij Sevagram. In het verpleeghuis ontwikkelt zij gevoelens voor een medebewoner. Dit heeft grote emotionele impact op haar echtgenoot en kinderen, die zich verrast, gekwetst en onzeker voelen. Medewerkers van Sevagram nemen de gevoelens van mevrouw en de medebewoner serieus, en onderzoeken zorgvuldig of de behoeften wederzijds zijn. Er worden gesprekken gevoerd met zowel de familie van mevrouw als de medebewoner, om hun zorgen te horen, hen te ondersteunen en inzicht te geven in de situatie. Het negeren of verbieden van de relatie zou onrust op de afdeling kunnen veroorzaken. Ook is er aandacht voor de gevoelens van de medewerkers in deze casuïstiek. Er wordt uiteindelijk gekozen voor toelaten en begeleiden, met respect voor alle betrokkenen. Deze casus wordt in leergemeenschappen besproken om van elkaar te leren hoe hiermee zorgvuldig en mensgericht om te gaan.